Zamanın Doğası Üzerine Yeni Tartışmalar
İş yerinde zamanın farkına varmak, zamanın akışını kabul ettiğimizi gösteriyor. Ancak, fiziğin bu akışın nedenine dair net bir yanıt veremediği gerçeği ortada duruyor. Oxford Üniversitesi’nden fizikçi Natalia Ares, bunu “bilimin en büyük sırlarından biri” olarak nitelendiriyor.
Albert Einstein, görelilik teorisi ile zamanı uzay ile birlikte esneyen bir yapı olarak tanımladı. Kuantum mekaniği ise zamanı neredeyse tamamen arka plana itiyor. Ne klasik fizik ne de modern teoriler, zamanın tek yönlü akışını tam olarak açıklayabilmiş değil. Bu durum, bazı fizikçilerin radikal bir soruya yönelmesine neden oldu: Acaba zaman gerçekte var mı?
Page-Wootters Mekanizması
Bu soru, ilk defa 1983 yılında fizikçiler Don Page ve William Wootters tarafından sistematik bir şekilde gündeme getirildi. Page-Wootters mekanizması adı verilen bu hipoteze göre, evren aslında zamansız bir kuantum dalga fonksiyonundan oluşuyor. Zaman, bu yapının içindeki parçaların kuantum dolaşıklığı sayesinde oluşan bir algıdan ibaret.
Bu anlayışa göre evren iki temel parçadan meydana geliyor: Gözlemlenen fiziksel sistemler ve bir tür “iç saat”. Bu iki yapı kuantum dolaşıklığı ile ilişkilendirildiğinde, durağan bir evrenden zamanın aktığı hissi doğuyor. Tel Aviv Üniversitesi’nden Simone Rijavec, bu yaklaşımı “son derece ikna edici” olarak değerlendiriyor.
Kuantum Saatler ve Zamanın Ölçümü
Uzun bir süre bu fikir deneysel olarak test edilemez kabul edildi. Ancak, 2024 yılında İtalya Ulusal Araştırma Konseyi’nden Paola Verrucchi, dolaşık bir kuantum sistemde zaman benzeri bir akışın matematiksel olarak nasıl ortaya çıkabileceğini gösterdi.
Modelde, sistem dışarıdan tamamen durağan görünürken, içsel bir saatle karşılaştırıldığında değişim gözlemleniyor. Bu durum, zamanın mutlak bir gerçeklikten ziyade göreli bir deneyim olabileceği düşüncesini güçlendiriyor.
Viyana Teknik Üniversitesi’nden Marcus Huber, her saatinin zamanı ölçerken kaçınılmaz olarak entropi ürettiğini belirtiyor. Başka bir deyişle, zamanı tutmak fiziksel bir bedel gerektiriyor.
Kuantum düzeyinde bu bedel daha belirgin hale geliyor. Zamanı okumak bile sistemde geri döndürülemez değişimlere neden oluyor. Bu bulgular, zamanın entropi ve geri döndürülemez süreçlerle derin bir bağlantısı olduğunu ortaya koyuyor.
Kara Delikler ve Zamanın Akışı
Verrucchi, doğadaki en mükemmel “saat”lerin kara delikler olabileceğini savunuyor. Kara delikler, neredeyse tamamen yalıtılmış yapılar olmalarına rağmen, kuantum dolaşıklık yoluyla dış dünyayla bağlantı kurabiliyor. Stephen Hawking’in gösterdiği gibi, kara deliklerden yayılan radyasyon, içerideki bilgiyle kuantum düzeyde bağlantılıdır.
Bu özellikler, kara deliklerin Page-Wootters mekanizmasındaki “evrensel saat” rolünü üstlenebileceği olasılığını gündeme getiriyor. Eğer bu doğruysa, zamanın akışı kara deliklerin termodinamiği ve entropi davranışları üzerinde etkili olabilir.
Verrucchi, zamanın okunun ölçümle ortaya çıktığını savunuyor. Kuantum dünyasında bir ölçüm, geri döndürülemez bir çöküş yaratıyor. Bu da zamanın tek yönlü akışını açıklayabilecek nadir süreçlerden biri olarak değerlendiriliyor.
Bu perspektife göre zaman, dışarıdan gözlemlenen bir olgu değil. Zamanı ölçen her fiziksel sistem – insanlar da dahil – zamanın oluşumuna katkıda bulunuyor. Verrucchi, bunu şu şekilde ifade ediyor: “Zamanı sorduğunuz an, zamanı yaratmış oluyorsunuz.”
